วัดเขายี่สาร เป็นวัดเก่าแก่ เดิมชื่อว่า วัดแก้วฟ้า ตั้งอยู่บนเนินในหมู่บ้านยี่สาร จังหวัด สมุทรสงคราม สันนิษฐานว่าสร้างในสมัยพระเจ้าเสือ (สมเด็จพระสรรเพ็ชญ์ ที่ ๘) เพราะจากหลักฐานพบว่าพระองค์เคยเสด็จทรงปลาแถวนี้ และประทับที่วัดคุ้งตำหนัก บางตะบูน ในอดีตเขายี่สารเป็นเกาะเล็ก ๆ กลางทะเล ต่อมาระดับน้ำทะเลลดลง และการทับถมของตะกอนน้ำจืด ทำให้เกิดแผ่นดินขึ้น เขายี่สารจึงเป็นภูเขาลูกเดียวของสมุทรสงคราม ต่อมาย่านนี้กลายเป็นชุมชนการค้า ที่มีตลาดการค้าใหญ่มาแต่โบราณ เรือสำเภาที่มาค้าขายจากทางทะเล จะเข้าราชบุรี ธนบุรี อยุธยา ฯลฯ ก็ต้องผ่านเขายี่สาร คำว่า “ยี่สาร” จึงน่าจะมาจาก คำว่า “ปสาน” ในภาษาเปอร์เซีย ซึ่งแปลว่า “ตลาด” หรือ บาซาร์ (Bazaar) สถานที่ผู้คนมารวมกันตั้งบ้านเรือน เพื่อค้าขายกันอยู่เป็นจำนวนมาก เมื่อมีชุมชนก็ต้องมีวัด วัดเขายี่สารคงจะถือกำเนิดมาช้านาน ได้จดทะเบียนเป็นวัด เมื่อ พ.ศ.๒๔๖๖ และได้วิสุงคามสีมา เมื่อ พ.ศ.๒๔๖๐ สิ่งสำคัญของวัดที่ควรชมและกราบสักการะ ได้แก่ พระอุโบสถ ประดิษฐ์ลวดลายปูนปั้นด้วยฝีมือช่างเมืองเพชร หน้าบันประดับด้วยเครื่องถ้วยชามกังใส มีรูปไก่เป็นสัญลักษณ์ ภายในมีภาพจิตรกรรมพงศาวดารจีน เรื่อง “ห้องสิน” บานหน้าต่างเป็นรูปบุคคลในพงศาวดารจีน ประดิษฐานพระประธานปูนปั้น ปางมารวิชัย พระวิหาร อยู่บนจุดสูงสุดของวัด มีลักษณะเป็นรูปเรือ ลวดลายหน้าบัน และบานประตูเป็นไม้แกะสลัก ฝีมือประณีตของช่างสมัยอยุธยา เป็นที่ประดิษฐาน พระพุทธบาทสี่รอย มีศาลาไม้คลุมไว้ มีพระปากแดง พระพุทธรูปปางมารวิชัย สมอยุธยา ที่พระโอษฐ์มีสีแดงทาอยู่ จึงเรียกกันว่า “พระปากแดง” และที่ซุ้มหน้าวิหารประดิษฐานพระพุทธรูปทรงเครื่องใหญ่ ปางห้ามสมุทร
ทางเข้าสู่วัดเขายี่สารจะเป็นบันไดทางขึ้นไม่สูงมากนัก จุดพักแรกทางขวามือจะพบ ถ้ำพระพุทธไสยาสน์ ที่แปลก และยังคงเป็นปริศนาคือ ทรงมีนิ้วพระบาทเพียง 9 นิ้ว สันนิษฐานว่าเป็นพระพุทธรูปที่ถูกสร้างไว้ตั้งแต่มีการสร้างวัดเขายี่สารในสมัยอยุธยาตอนปลาย
ชั้นถัดไปจะเป็น พระอุโบสถ ซึ่งมีการบูรณะปฏิสังขรณ์ได้อย่างงดงาม รอบพระอุโบสถมีลวดลายปูนปันที่ละเอียด คมชัด หน้าบันประดับด้วยถ้วย ชามกังใสรูปไก่
จาก พระอุโบสถ เดินขึ้นบันไดไปอีกชั้นจะเป็นวิหารและลานทำบุญ ที่อยู่บนยอดเขาแห่งนี้ ตำนานพระกินเด็ก ที่กล่าวในเบื้องต้นก็เกิดขึ้นที่วิหารแห่งนี้ เนื่องจากสภาพแวดล้อมเป็นป่าเขา ที่มีความชื่นโดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงต้นหน้าฝนเดือนกรกฏาคม จึงมีผู้พบเห็นงูบ่อยครั้ง ตามตำนานบอกไว้ว่า มีเด็กชอบมาวิ่งเล่นอยู่ในวิหาร วันหนึ่งพระเณรต่างได้ยินเสียงเด็กคนนั้นร้อง จึงได้วิ่งขึ้นมาดู ไม่พบเด็กพบแต่พบแค่เสื้อผ้าของเด็กกองอยู่ และที่พระโอษฐ์ของพระประธานในวิหารก็มีเลือดติดอยู่ ก็เข้าใจกันไปว่าท่านกินเด็กคนนั้นไปเสียแล้ว ความจริงคือ ภายในวิหารประดิษฐานพระพุทธรูปปางมารวิชัย สมัยอยุธยา ประทับนั่งอยู่ในวิหาร ที่พระโอษฐ์มีสีแดงทาอยู่ ที่มีมานานมากแล้ว จึงเรียกกันว่า พระปากแดงบางท่านคิดว่าการที่เด็กหายไปน่าจะโดน งูเหลือมตัวใหญ่กินไปมากกว่า เพราะในอดีตมีงูชุกชุมมาก ด้านหน้าพระพุทธรูปปากแดง จะมีพระพุทธบาทจำลอง ๔ รอย อยู่ภายในวิหารด้วย
ภาพถ่าย นพพล สินสืบผล
ข้อมูล สถาบันพิพิธภัณฑ์การเรียนรู้แห่งชาติ. (2557). Muse trip บันทึกลับเขายี่สาร ชุมชนโบราณแห่งกรุงศรี.กรุงเทพฯ: สถาบันพิพิธภัณฑ์การเรียนรู้แห่งชาติ
บ้านเขายี่สาร หมู่ที่ 1 ตำบลยี่สาร อำเภออัมพวา จังหวัดสมุทรสงคราม
พิพิธภัณฑ์แห่งนี้เปิดให้ชมเฉพาะวันเสาร์และอาทิตย์สามารถเข้าชมได้ทุกวันตั้งแต่เวลา 08.00-16.00
